नाग पञ्चमी: हाम्रो संस्कृतिमा नागको स्थान, स्वरूप र सांस्कृतिक अर्थ

नाग पञ्चमी हाम्रो समाजमा पुस्तौँदेखि मनाउँदै आएको एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। यस दिन घरको मूलढोकामाथि नागको चित्र टाँस्ने, पूजा गर्ने, दूध तथा अन्य सामग्री चढाउने परम्परा छ। कतिपय ठाउँमा नागलाई देवताको रूपमा पूजा गरिन्छ भने कतिपय समुदायमा नागलाई परिवार, प्रकृति र पानीसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

तर एउटा प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ - हामीले पूजा गर्ने नाग वास्तवमा के को प्रतीक हो?

नाग पञ्चमीलाई केवल सर्पको पूजा गर्ने दिनका रूपमा बुझ्ने हो कि यसभित्र हाम्रो पुरानो समाज, प्रकृति, पानी, कृषि, घर र जीवनसँग जोडिएको कुनै गहिरो अर्थ पनि छ?

यही विषयलाई बुझ्ने प्रयास यस लेखमा गरिएको छ। यो सामग्री मूलतः मनोबज्र बज्राचार्यको हाम्रा चाडपर्वहरूको विवेचना मा प्रस्तुत विचार तथा परम्परागत कथा र विश्वासमा आधारित छ। त्यसैले यहाँ उल्लेख गरिएका कतिपय प्रसंगलाई धार्मिक विश्वास, लोककथा र सांस्कृतिक व्याख्याका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

---

नाग भनेको केवल सर्प हो त?

सामान्य अर्थमा ‘नाग’ शब्दले सर्पलाई बुझाउँछ। हाम्रो सांस्कृतिक जीवनमा नागको बाहिरी स्वरूप पनि प्रायः सर्पकै रूपमा देखिन्छ। मन्दिरका तोरणदेखि घरको मूलढोकासम्म नागको चित्र वा आकृति देख्न सकिन्छ।

तर हाम्रा पुराना चिन्तकहरूले नागलाई केवल एउटा भौतिक सर्पका रूपमा मात्र हेरेका थिएनन् भन्ने सांस्कृतिक व्याख्या पाइन्छ।

पुरानो समाजमा प्रकृतिका विभिन्न शक्तिलाई बुझाउन मानिसहरूले प्रतीकको प्रयोग गर्थे। त्यही क्रममा नागलाई पानीसँग जोडिएको प्रतीकका रूपमा बुझिएको मानिन्छ। पानी जीवनको आधार थियो - खेतीका लागि पानी चाहिन्थ्यो, बस्तीका लागि पानी चाहिन्थ्यो र वर्षा राम्रो भयो भने मात्र समाजको जीवन सहज हुन्थ्यो।

त्यसैले नागसँग जोडिएका धेरै सांस्कृतिक कथा, पूजा, पर्व र विश्वासको गहिराइमा पुग्दा हामी पानी, वर्षा र प्रकृतिसँग सम्बन्धित विषय भेट्छौँ।

आज हामी विज्ञानको दृष्टिले पानीको चक्र, वर्षा र मौसमलाई बुझ्छौँ। तर पुरानो समयमा मानिसहरूले प्रकृतिका यस्ता जटिल प्रक्रियालाई कथा, प्रतीक र धार्मिक विश्वासमार्फत बुझ्ने र नयाँ पुस्तालाई बुझाउने गर्थे। नाग त्यस्तै एउटा शक्तिशाली सांस्कृतिक प्रतीक हुन सक्छ।

---

नाग र पानीको सम्बन्ध

नेपालको कृषि समाजमा पानीको महत्व कति ठूलो थियो भन्ने कुरा हामीले छुट्टै व्याख्या गरिरहनु पर्दैन। वर्षा राम्रो भयो भने खेती राम्रो हुन्थ्यो। पानी नपरे अनिकालको डर हुन्थ्यो।

त्यसैले पानीलाई सम्मान गर्ने, पानीका स्रोतलाई पवित्र मान्ने र पानीसँग सम्बन्धित प्राकृतिक शक्तिलाई सांस्कृतिक प्रतीकमार्फत पूजा गर्ने परम्परा विकास हुनु स्वाभाविक थियो।

यस दृष्टिले हेर्दा नाग पञ्चमी केवल सर्पप्रतिको डर वा पूजा मात्र होइन, पानी, वर्षा र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको एउटा सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

हाम्रा चाडपर्व, नाचगान, कलाकौशल, धार्मिक कर्म र लोककथामा नागको महिमा देखिनुको पछाडि पानीसँग जोडिएको यस्तो सांस्कृतिक अर्थ रहेको व्याख्या प्रस्तुत गरिएको छ।

---

घरको जग र नाग

नाग पञ्चमीको अर्को रोचक पक्ष हाम्रो घरसँग सम्बन्धित छ।

परम्परागत नेपाली विश्वासअनुसार प्रत्येक घरको जगमुनि नागको वास हुन्छ भन्ने मान्यता पाइन्छ। नाग रिसाएमा घरमा अनिष्ट हुन सक्छ भन्ने विश्वास पनि थियो। त्यसैले घरको सुरक्षा, स्थायित्व र परिवारको सुख–शान्तिका लागि नागको पूजा गर्ने परम्परा रहेको बताइन्छ।

पुराना मानिसहरू नागको पूजा गरेमा सर्प, बिच्छीजस्ता विषालु जीवबाट जोगिन सकिने र घरमा विभिन्न विपत्ति नआउने विश्वास गर्थे। भूकम्प, आगलागी, मेघगर्जन वा चट्याङजस्ता प्राकृतिक विपत्तिसँग समेत नागको प्रसन्नता र अप्रसन्नतालाई जोडेर हेर्ने धार्मिक विश्वास पाइन्छ।

आज हामी यस्ता घटनालाई वैज्ञानिक कारणबाट बुझ्छौँ। तर त्यस समयका मानिसले आफ्नो वरिपरिको प्राकृतिक संसारलाई आफ्नै सांस्कृतिक भाषा र विश्वासमार्फत बुझ्ने प्रयास गरेका थिए। त्यसैले परम्परालाई सम्मान गर्दै त्यसको सांस्कृतिक अर्थ बुझ्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

---

नाग पञ्चमीको एउटा लोककथा

नाग पञ्चमीसँग जोडिएको एउटा निकै मार्मिक लोककथा पनि हाम्रो समाजमा प्रचलित छ। कथाअनुसार एक किसान आफ्नो खेतमा हलो जोतिरहेका थिए। हलोले जमिनमुनि रहेको नागको परिवारका तीनवटा बच्चालाई मारिदियो। आफ्ना बच्चाको मृत्यु भएपछि नागकी आमा अत्यन्त क्रोधित भइन्।

कथामा त्यसपछि नागले किसानको परिवारसँग बदला लिएको वर्णन आउँछ। परिवारका धेरै सदस्यलाई डसेपछि अन्तमा एउटी छोरी मात्र बाँकी रहन्छिन्।

त्यस युवतीले आफ्नो ज्यान जोगाउन नागका अगाडि दूधको भाँडो राखिदिन्छिन्। उनको श्रद्धा र व्यवहारबाट नागको मन परिवर्तन हुन्छ। नागले उनलाई क्षमा गर्छ र त्यस दिन नाग पञ्चमी परेको कुरा बताउँछ। यही कथालाई आधार मानेर नाग पञ्चमीका दिन नागलाई दूध चढाउने परम्परा सुरु भएको भन्ने लोकविश्वास पाइन्छ।

यो कथा वास्तविक इतिहासको प्रमाणभन्दा पनि लोककथा मार्फत पुस्तौँ देखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक स्मृतिका रूपमा बुझ्नु राम्रो हुन्छ। कथाले एउटा सरल सन्देश पनि दिन्छ -क्रोधभन्दा करुणा ठूलो हुन्छ र हिंसाको चक्रलाई प्रेम तथा सम्मानले रोक्न सकिन्छ।

---

महिलाले नागलाई भाइ मानेर पूजा गर्ने कथा

नाग पञ्चमीसँग जोडिएको अर्को सुन्दर परम्परा महिलासँग सम्बन्धित छ। कतिपय स्थानमा महिलाहरूले नागलाई आफ्नो भाइ मानेर पूजा गर्ने चलन रहेको उल्लेख पाइन्छ। यसको पछाडि पनि एउटा रोचक लोककथा छ।

कथाअनुसार शीला नामकी एउटी महिला आफ्ना माइतीका दाजुभाइ नभएकी थिइन्। चाडपर्व आउँदा उनका जेठानीहरू आफ्ना माइती जान्थे। उनीहरू दाजुभाइसँग रमाएको देख्दा शीलालाई पनि आफ्ना दाजुभाइ भएको भए कति राम्रो हुन्थ्यो भन्ने लाग्थ्यो।

एक दिन उनले आफ्ना दाजुभाइको अभावलाई सम्झेर दुःख गरिरहेकी थिइन्। त्यसै क्रममा कथामा एउटा नाग उनको भाइका रूपमा उनको जीवनमा आउँछ।

नागराज भाइले उनलाई एउटा विशेष हार दिन्छन्। त्यो हार शीलाका लागि अत्यन्त मूल्यवान हुन्छ। तर पछि राजदरबारमा त्यो हार पुगेपछि एउटा अनौठो घटना घट्छ। अरूले लगाउँदा त्यो हार सर्पको स्वरूपमा परिवर्तन हुन्छ, तर शीलाले लगाउँदा फेरि सुन्दर रत्नको हारमा परिणत हुन्छ।

राजाले उनको विशेष शक्ति देखेर उनलाई दरबारमा काम गर्ने प्रस्तावसमेत राख्छन्। तर शीलाले त्यो प्रस्ताव स्वीकार गर्दिनन्। उनी घर फर्केर आफ्ना नागराज भाइको पूजा गर्छिन्।

यस कथालाई नाग पञ्चमीका दिन महिलाहरूले नागलाई भाइ मानेर पूजा गर्ने परम्परासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। यस कथामा नाग केवल सर्प होइनन्। उनी दाजुभाइको सम्बन्ध, संरक्षण, माया र पारिवारिक आत्मीयताको प्रतीकका रूपमा पनि प्रस्तुत भएका छन्।

---

गोरखनाथ, मच्छिन्द्रनाथ र पानीको कथा

नेपालको सांस्कृतिक इतिहासमा पानी र नागसँग जोडिएका कथा यतिमै समाप्त हुँदैनन्। काठमाडौं उपत्यकामा लामो समयसम्म पानी नपरेको र त्यसका कारण ठूलो समस्या उत्पन्न भएको कथा पनि प्रचलित छ।

कथाअनुसार लिच्छवि राजा नरेन्द्रदेवको समयमा काठमाडौं उपत्यकामा लगातार १२ वर्षसम्म पानी नपरेको थियो। खेतीपातीमा समस्या भयो, बोटबिरुवा सुक्न थाले र अनिकालको अवस्था सिर्जना भयो। जनताले राजासँग समाधानको माग गरे।

त्यसपछि गोरखनाथ, मच्छिन्द्रनाथ र नागहरूसँग सम्बन्धित कथा अगाडि आउँछ। कथाअनुसार गोरखनाथले नागहरूलाई आफ्नो प्रभावमा राखेका कारण वर्षा रोकिएको थियो र मच्छिन्द्रनाथलाई काठमाडौं ल्याएपछि नागहरू मुक्त भए र पानी पर्न थाल्यो भन्ने विश्वास छ।

यो कथा आज पनि काठमाडौं उपत्यकाको जात्रा, वर्षा र सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिएको महत्वपूर्ण लोकपरम्पराको हिस्सा बनेको छ। यसबाट पनि एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ- हाम्रो पुरानो समाजमा नाग, पानी, वर्षा र कृषि एकअर्कासँग गहिरोसँग जोडिएका सांस्कृतिक विषय थिए।

---

तक्षक नाग र राजा परीक्षितको कथा

नागसँग जोडिएको अर्को प्रसिद्ध कथा तक्षक नाग र राजा परीक्षितको हो।

हिन्दु धार्मिक ग्रन्थसँग सम्बन्धित कथाअनुसार तक्षक प्रमुख नागहरूमध्ये एक थिए। राजा परीक्षितलाई तक्षक नागले डसेर मृत्यु भएको कथा प्रसिद्ध छ।

कथाअनुसार राजा परीक्षितलाई एक ऋषिले श्राप दिएका थिए कि सातौँ दिनमा उनको मृत्यु हुनेछ। मृत्यु नजिकिँदै गएपछि परीक्षितले आफ्ना गुरुको सल्लाह मागे।

गुरुले उनलाई जीवनको वास्तविकता बुझ्न र भक्तिको मार्गमा लाग्न सुझाव दिए। त्यसपछि परीक्षितले शुकदेवबाट सात दिनसम्म श्रीमद्भागवतको कथा सुने। सातौँ दिनमा तक्षक नागले उनलाई डसे र उनको मृत्यु भयो।

राजा परीक्षितको मृत्यु भएपछि उनका छोरा जन्मेजयलाई तक्षकप्रति अत्यन्त क्रोध भयो। उनले तक्षक मात्र होइन, सम्पूर्ण सर्प जातिको विनाश गर्ने उद्देश्यले ठूलो यज्ञ आयोजना गरेको कथा आउँछ।

यस कथाले नागसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ - नागलाई कहिलेकाहीँ शक्ति, भय, प्रतिशोध र विनाशको प्रतीकका रूपमा पनि प्रस्तुत गरिएको छ।

---

नाग जाति र ‘नाग’ शब्द

तक्षकको कथाले एउटा फरक सांस्कृतिक प्रश्न पनि उठाउँछ - ‘नाग’ शब्दले सधैँ सर्पलाई मात्र जनाउँछ त?

तपाईंको मूल सामग्रीमा नाग वा तक्षकलाई एउटा जातीय तथा ऐतिहासिक समुदायसँग जोडेर हेर्ने केही विचारहरू पनि प्रस्तुत गरिएका छन्। त्यसमा तक्षकहरूलाई सर्पसँग सम्बन्धित पहिचान राख्ने समुदायका रूपमा उल्लेख गरिएको छ र उत्तर–पश्चिम भारतको इतिहाससँग समेत जोडिएको चर्चा गरिएको छ। यस्ता विषयलाई बुझ्दा पौराणिक कथा, लोकपरम्परा र इतिहासलाई एउटै कुरा ठान्नु हुँदैन। यी तीनवटाको आफ्नै सन्दर्भ हुन्छ।

इतिहासले प्रमाण खोज्छ, लोककथाले स्मृति बोकेको हुन्छ र मिथकले सांस्कृतिक अर्थ निर्माण गर्छ।(History looks for evidence, folklore preserves shared memories, and myths give cultural meaning to those stories.)

त्यसैले नागसम्बन्धी कथाहरूलाई केवल ‘साँचो’ वा ‘झूटो’ भनेर हेर्नुभन्दा तिनले हाम्रो समाजलाई के सिकाए र हाम्रो संस्कृति कसरी निर्माण गरे भन्ने दृष्टिले हेर्नु अझ उपयोगी हुन सक्छ।

---

आजको समयमा नाग पञ्चमीलाई कसरी बुझ्ने?

समय बदलिएको छ। आज हामी सिमेन्ट र कंक्रिटका घर बनाउँछौँ। प्रकृतिका धेरै प्रक्रियालाई विज्ञानका माध्यमबाट बुझ्छौँ। सर्प र अन्य जीवजन्तुको व्यवहारबारे पनि पहिलेभन्दा धेरै वैज्ञानिक ज्ञान हामीसँग छ। तर आधुनिक हुँदैमा हाम्रो संस्कृति र परम्पराको अर्थ हराउनुपर्छ भन्ने होइन।

बरु आजको पुस्ताले एउटा काम गर्न सक्छ - परम्परालाई अन्धविश्वासका रूपमा मात्र दोहोर्याउनुको सट्टा त्यसको सांस्कृतिक अर्थ खोज्ने।

नागको पूजा गर्ने हो भने नागको प्रतीक के हो भनेर बुझौँ।

पानीको सम्मान गर्ने हो भने हाम्रो पानीका स्रोतहरू जोगाऔँ।

प्रकृतिलाई पूजा गर्ने हो भने प्रकृतिमाथि अनावश्यक दबाब नदिऔँ।

सर्पलाई देवताको रूपमा सम्मान गर्ने संस्कृति छ भने वास्तविक सर्पलाई अनावश्यक रूपमा मार्नु हुँदैन भन्ने चेतना पनि विकास गरौँ।

यसरी हेर्दा नाग पञ्चमी केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र रहँदैन। यो प्रकृति, पानी, कृषि, जैविक विविधता र हाम्रो सांस्कृतिक स्मृतिसँग संवाद गर्ने अवसर पनि बन्न सक्छ।

---

अन्त्यमा

नाग पञ्चमी हाम्रो संस्कृति र परम्पराको एउटा सुन्दर अध्याय हो। नागका कथा कतै पानीसँग जोडिएका छन्, कतै वर्षासँग, कतै खेतीसँग, कतै घरको सुरक्षासँग र कतै दाजुभाइको आत्मीय सम्बन्धसँग।

कुनै कथा पौराणिक छ, कुनै लोककथा हो र कुनै कथाभित्र ऐतिहासिक स्मृतिका अंश पनि हुन सक्छन्। यी सबैलाई एउटै मापदण्डले हेर्नुभन्दा तिनको आफ्नै सांस्कृतिक सन्दर्भ बुझ्नु आवश्यक छ।

हाम्रा पुर्खाहरूले प्रकृतिलाई बुझ्न आफ्नै भाषा बनाएका थिए। पानीलाई नागसँग जोडे, वर्षालाई देवता र शक्तिसँग जोडे, घरको जगलाई नागसँग जोडे र पारिवारिक सम्बन्धलाई समेत नागको कथामार्फत अभिव्यक्त गरे।

त्यसैले आज नाग पञ्चमी मनाउँदा एउटा प्रश्न आफैँलाई पनि सोधौँ - हामीले नागको पूजा मात्र गरिरहेका छौँ कि नागले प्रतिनिधित्व गर्ने प्रकृति, पानी, जीवन र हाम्रो सांस्कृतिक विरासतलाई पनि सम्मान गरिरहेका छौँ?

सायद यही प्रश्नले नाग पञ्चमीलाई आजको पुस्ताका लागि अझ अर्थपूर्ण बनाउनेछ।

परम्परा केवल मनाउने कुरा होइन; बुझ्ने, जोगाउने र नयाँ पुस्तासम्म अर्थपूर्ण रूपमा पुर्‍याउने कुरा पनि हो। 

( Are we only worshipping the serpent, or are we also respecting what it represents—nature, water, life, and our cultural heritage?

Perhaps this is the question that can make Nag Panchami more meaningful for today’s generation.

Tradition is not only about celebrating the past; it is also about understanding it, preserving its values, and passing its meaning on to the next generation.) 

#NagPanchami2083BS 

#UpadeshSjbKunwar