कावड यात्रा, गंगाजल, बेलपत्र, धतूरो, भस्म र रुद्राभिषेकको वास्तविक रहस्य

अघिल्लो भागमा हामीले चन्द्रदेवको श्राप, भगवान शिवको कृपा, श्रावण सोमबारको सुरुवात तथा माता पार्वतीको कठोर तपस्याबारे विस्तृत रूपमा बुझ्यौं। अब यस भागमा श्रावण महिनाका सबैभन्दा चर्चित धार्मिक परम्पराहरू कावड यात्रा, गंगाजल अर्पण, बेलपत्र, धतूरो, भस्म र रुद्राभिषेक पछाडिका पौराणिक कथा र आध्यात्मिक अर्थबारे चर्चा गर्नेछौं।

कावड यात्रा किन गरिन्छ?

श्रावण महिना सुरु भएसँगै नेपाल र भारतका विभिन्न शिवधामहरूमा भक्तजनहरूको ठूलो भीड देखिन्छ। धेरै भक्तजनहरूले टाढा–टाढाबाट जल बोकेर भगवान शिवलाई अर्पण गर्न पैदल यात्रा गर्छन्। यही धार्मिक यात्रालाई कावड यात्रा भनिन्छ।

कसैले केही किलोमिटर हिँड्छन् भने कसैले सय किलोमिटरभन्दा बढी दूरी पनि पार गर्छन्। कतिपय भक्तजनले गंगाजल बोकेर यात्रा गर्छन् भने कतिपयले साधारण पानीमा केही थोपा गंगाजल मिसाएर शिवलिङ्गमा अर्पण गर्ने परम्परा पालना गर्छन्।

तर प्रश्न उठ्छ- 

भगवान शिवलाई जल किन चढाइन्छ?

यसको उत्तर गंगाको पृथ्वीमा अवतरणसँग जोडिएको एउटा अत्यन्त प्रसिद्ध पौराणिक कथामा भेटिन्छ।

गंगा पृथ्वीमा कसरी अवतरण गरिन्?

धार्मिक मान्यताअनुसार गंगा स्वर्गबाट पृथ्वीमा अवतरण गर्ने समय आयो। तर एउटा ठूलो समस्या थियो। गंगाको वेग अत्यन्त तीव्र थियो। यदि उनी सिधै पृथ्वीमा झर्थिन् भने पृथ्वीले त्यो वेग सहन सक्दैनथ्यो। त्यस अवस्थामा सम्पूर्ण पृथ्वी नै विनाश हुन सक्ने भय थियो। देवताहरूले समाधान खोजे।

त्यसपछि फेरि सम्पूर्ण सृष्टिको रक्षकका रूपमा भगवान शिव अगाडि आउनुभयो। उहाँले आफ्नो विशाल जटामा गंगालाई रोक्नुभयो। गंगाको वेगलाई नियन्त्रण गर्नुभयो। त्यसपछि मात्र गंगा शान्त रूपमा पृथ्वीमा प्रवाहित हुन सकिन्।

गंगाजल भगवान शिवलाई किन अर्पण गरिन्छ?

भगवान शिवको जटाबाट पृथ्वीमा अवतरण गरेकी गंगालाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ। त्यसैले शिवपूजामा गंगाजलको विशेष स्थान छ। धार्मिक विश्वासअनुसार गंगाजल अर्पण गर्नु भनेको केवल पानी चढाउनु मात्र होइन।

यो भगवान शिवप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने प्रतीक पनि हो। किनभने शिवले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई बचाउन आफ्नै जटामा गंगालाई धारण गर्नुभएको थियो। यही कारण श्रावण महिनामा जलाभिषेकलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।

कावड यात्राको वास्तविक अर्थ के हो?

धेरै मानिसलाई लाग्छ कावड यात्रा भनेको एउटा धार्मिक यात्रा मात्र हो। तर यसको आध्यात्मिक अर्थ निकै गहिरो छ। कावड यात्राले भक्तलाई केवल नदीबाट मन्दिरसम्म पुर्‍याउँदैन। यस यात्राले मानिसलाई आफ्नै अन्तरमनसँग पनि भेट गराउँछ।

• लामो यात्रा,
• थकान,
• अनुशासन,
• संयम,
• मौन,

र भगवानप्रतिको पूर्ण विश्वास - यी सबैले भक्तको भित्री चेतनालाई शुद्ध बनाउने विश्वास गरिन्छ। यसैले कावड यात्राको वास्तविक कठिनाइ दूरीमा होइन, संकल्पमा हुन्छ।

भगवान शिवलाई बेलपत्र किन प्रिय छ?

यदि तपाईंले कहिल्यै शिवपूजा गर्नुभएको छ भने बेलपत्र अवश्य अर्पण गर्नुभएको होला। तर किन?

बेलपत्रका तीन वटा पात हिन्दु धर्ममा विशेष प्रतीकका रूपमा हेरिन्छन्। यी तीन पातले विभिन्न आध्यात्मिक अर्थ व्यक्त गर्छन् -

• भगवान शिवको त्रिशूल
• भगवान शिवको त्रिनेत्र
• प्रकृतिका तीन गुण - सत्त्व, रज र तम
• सृष्टिको सन्तुलन

यसैले शिवलाई बेलपत्र अर्पण गर्नु भनेको केवल एउटा पात चढाउनु मात्र होइन, सम्पूर्ण सृष्टिको सन्तुलनप्रति श्रद्धा अर्पण गर्नु पनि हो।

भगवान शिवलाई धतूरो किन चढाइन्छ?

धतूरो एउटा विषालु वनस्पति हो। सामान्य मानिसका लागि यो उपयोगी खाद्य पदार्थ होइन। तर भगवान शिवको पूजामा धतूरोलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यसको कारण समुद्र मन्थनसँग सम्बन्धित छ।

समुद्र मन्थन र भगवान शिवको नीलकण्ठ स्वरूप

पुराणहरूमा वर्णन भएअनुसार देवता र दानवहरूले अमृत प्राप्त गर्न समुद्र मन्थन गरेका थिए। तर अमृतभन्दा पहिले समुद्रबाट अत्यन्त घातक विष निस्कियो। त्यो विष यति विनाशकारी थियो कि सम्पूर्ण सृष्टि नै समाप्त हुन सक्थ्यो। त्यतिबेला फेरि भगवान शिवले सम्पूर्ण सृष्टिको रक्षा गर्न त्यो विष स्वयं पान गर्नुभयो। उहाँले विष घाँटीभन्दा तल जान नदिई कण्ठमै रोकेर राख्नुभयो। त्यसपछि उहाँको घाँटी निलो भयो। यही कारण उहाँलाई नीलकण्ठ भनियो। धतूरो यही घटनाको प्रतीक मानिन्छ।

विषालु वस्तु भए पनि भगवान शिवले सम्पूर्ण जगतको हितका लागि विष स्वीकार गर्नुभएको स्मरणस्वरूप उहाँलाई धतूरो अर्पण गर्ने परम्परा बसेको धार्मिक विश्वास छ।

भगवान शिवलाई भस्म किन प्रिय छ?

शिवजीको स्वरूपमा अर्को विशेष कुरा देखिन्छ - उहाँको सम्पूर्ण शरीरमा भस्म लेप गरिएको हुन्छ। धेरै मानिसले भस्मलाई मृत्युको प्रतीक मात्र मान्छन्। तर पौराणिक कथाले यसको अर्थ अझ गहिरो रूपमा व्याख्या गर्छ।

सतीप्रतिको भगवान शिवको अमर प्रेम

जब राजा दक्षको यज्ञमा अपमानित भएपछि माता सतीले आत्मदाह गर्नुभयो, भगवान शिव अत्यन्तै शोकाकुल हुनुभयो। उहाँले सतीको पार्थिव शरीर बोकेर संसारभर विचरण गर्न थाल्नुभयो।

भगवान विष्णुले शिवको यो पीडा देख्न नसकेर आफ्नो सुदर्शन चक्र प्रयोग गर्नुभयो। सतीको शरीर विभिन्न स्थानमा खण्डित भयो। तर शिवको शरीरमा सतीको दाहसंस्कारबाट बनेको भस्म भने बाँकी रह्यो। त्यही भस्म भगवान शिवले आफ्नै शरीरमा लेप गर्नुभयो। यसैले भस्म केवल मृत्युको प्रतीक होइन। यो भगवान शिवको सतीप्रतिको अटल प्रेम, समर्पण र अविनाशी सम्बन्धको प्रतीक पनि हो।

शिवलाई साधारण वस्तुहरू नै किन प्रिय छन्?

भगवान शिवलाई राजसी वस्तुभन्दा साधारण वस्तुहरू बढी प्रिय मानिन्छ। जस्तै -

• जल
• बेलपत्र
• धतूरो
• भस्म
• दूध

यसको आध्यात्मिक अर्थ अत्यन्त गहिरो छ। भगवान शिवलाई बाहिरी वैभवभन्दा भक्तको साँचो भावना प्रिय हुन्छ। श्रद्धा र निष्कपट भावले अर्पण गरिएको सानो वस्तु पनि भगवान शिवका लागि अमूल्य हुन्छ भन्ने सन्देश यी परम्पराले दिन्छन्।

रुद्राभिषेक भनेको के हो?

श्रावण महिनामा धेरै शिवमन्दिरहरूमा रुद्राभिषेक आयोजना गरिन्छ। यसमा केवल जलाभिषेक मात्र हुँदैन। विभिन्न पूजासामग्री प्रयोग गरी भगवान शिवको विशेष विधिपूर्वक अभिषेक गरिन्छ। जसमा सामान्यतया -

• जल
• गंगाजल
• दूध
• घ्यू
• बेलपत्र
• धतूरो
• भस्म
• अन्य पूजासामग्री

समावेश गरिन्छ।

रुद्राभिषेकको आध्यात्मिक महत्त्व

पुराणहरूमा रुद्राभिषेकलाई केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा मात्र व्याख्या गरिएको छैन। यसलाई -

• आत्मशुद्धि,
• प्रायश्चित,
• मनको शुद्धीकरण,
• भगवान शिवको कृपा प्राप्त गर्ने विशेष माध्यम

का रूपमा वर्णन गरिएको छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार श्रद्धापूर्वक गरिएको रुद्राभिषेकले केवल शिवलिङ्गमाथि जल बगाउँदैन। यसले भक्तको मनभित्र रहेको-

• अहंकार,
• क्रोध,
• लोभ,
• नकारात्मक सोच

लाई पनि क्रमशः पखाल्ने आध्यात्मिक सन्देश दिन्छ।

देवराज इन्द्र र रुद्राभिषेकको कथा

पौराणिक कथाअनुसार वृत्रासुर नामका एक असुरलाई देवराज इन्द्रले वध गरेपछि उनीमाथि ब्रह्महत्याको पाप लाग्यो। त्यसपछि इन्द्रको तेज हराउन थाल्यो। स्वर्गको वैभव पनि कमजोर बन्दै गयो। उनी गहिरो पश्चात्तापमा डुब्न पुगे।

त्यस बेला देवगुरु बृहस्पतिले इन्द्रलाई भगवान शिवको आराधना गरी रुद्राभिषेक गर्न सल्लाह दिए।

इन्द्रले श्रद्धापूर्वक भगवान शिवको रुद्राभिषेक गरेपछि उनले पुनः आत्मबल र दिव्य कृपा प्राप्त गरेको धार्मिक विश्वास पाइन्छ। यसै कारण रुद्राभिषेकलाई केवल पूजा मात्र होइन,

आत्मशुद्धि, पश्चात्ताप र नयाँ जीवनको प्रारम्भको प्रतीक पनि मानिन्छ।

भाग–३ को सार

यस भागमा हामीले बुझ्यौं-

• कावड यात्राको वास्तविक आध्यात्मिक अर्थ
• भगवान शिवले गंगालाई आफ्ना जटामा किन धारण गर्नुभयो?
• गंगाजल किन अर्पण गरिन्छ?
• बेलपत्रका तीन पातले के जनाउँछन्?
• धतूरो र नीलकण्ठको सम्बन्ध
• भस्मको वास्तविक पौराणिक अर्थ
• रुद्राभिषेकको धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व
• देवराज इन्द्र र रुद्राभिषेकको कथा

यी सबै कथाहरूले एउटै सन्देश दिन्छन् - भगवान शिवलाई बाहिरी आडम्बरभन्दा निष्कपट श्रद्धा, साँचो भावना र आत्मसमर्पण नै सबैभन्दा प्रिय छ।

भाग–४ मा के पढ्नुहुनेछ?

• के भगवान शिवको पूजा केवल श्रावण महिनामै फलदायी हुन्छ?
• २०२६ (वि.सं. २०८३) को श्रावण महिनाको विशेषता
• श्रावणमा के गर्ने र के नगर्ने?
• जलाभिषेक, व्रत र मन्त्रजप गर्ने सही तरिका
• सम्पूर्ण लेखको निष्कर्ष