चन्द्रदेवको श्राप, भगवान शिवको वरदान र श्रावण सोमबारको वास्तविक रहस्य

अघिल्लो भागमा हामीले श्रावण महिनाको उत्पत्ति, यसको वैदिक आधार र भगवान शिवसँग यसको सम्बन्धबारे बुझ्यौं। अब यस भागमा श्रावण सोमबार किन विशेष मानिन्छ, यसको सुरुवात कसरी भयो, र किन आज पनि लाखौं भक्तजनहरूले यो व्रत श्रद्धापूर्वक बस्छन् भन्ने विषयमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौं।

चन्द्रदेवको श्राप कसरी सुरु भयो?

पौराणिक कथाअनुसार राजा दक्ष प्रजापति, जो ब्रह्माका मानसपुत्र मानिन्छन्, उनका धेरै छोरीहरूको विवाह चन्द्रदेवसँग भएको थियो। तर समय बित्दै जाँदा कुनै कारणले दक्ष प्रजापति चन्द्रदेवसँग अत्यन्तै असन्तुष्ट भए। क्रोधमा आएर उनले चन्द्रदेवलाई कठोर श्राप दिए। त्यस श्रापका कारण चन्द्रदेवको तेज दिनप्रतिदिन घट्दै गयो। उनको प्रकाश मन्द हुन थाल्यो। शरीर कमजोर बन्दै गयो। र अन्ततः उनी अस्तित्व नै समाप्त हुने अवस्थासम्म पुग्न थाले। देवताहरू चिन्तित भए, किनकि यदि चन्द्रदेवको अस्तित्व समाप्त भयो भने सम्पूर्ण सृष्टिको प्राकृतिक सन्तुलन नै बिग्रिन सक्थ्यो।

ब्रह्माले देखाएको मुक्ति प्राप्त गर्ने मार्ग

चन्द्रदेवले अनेक प्रयास गरे, तर श्राप हटेन। अन्ततः उनी ब्रह्माको शरणमा पुगे। ब्रह्माले उनीहरूलाई एउटा उपाय बताए  "प्रभास क्षेत्रमा गएर भगवान शिवको कठोर तपस्या गर।" त्यतिबेला आजको प्रसिद्ध सोमनाथ क्षेत्रलाई प्रभास क्षेत्र भनेर चिनिन्थ्यो।

ब्रह्माको आज्ञाअनुसार चन्द्रदेव त्यहीँ पुगे। त्यहाँ उनले भगवान शिवको निरन्तर आराधना गर्न थाले। त्यहीँबाट एउटा नयाँ अध्याय सुरु भयो, जसले आजसम्म हिन्दु समाजको धार्मिक परम्परालाई प्रभावित गरिरहेको छ।

श्रावण सोमबारको पहिलो व्रत

आज श्रावण महिनाभर लाखौं श्रद्धालुहरूले सोमबार व्रत बस्छन्। तर पौराणिक मान्यताअनुसार सबैभन्दा पहिलो श्रावण सोमबारको व्रत स्वयं चन्द्रदेवले नै गरेका थिए। प्रभास क्षेत्रमा बसेर उनले -

• कठोर व्रत गरे,
• निरन्तर भगवान शिवको जप गरे,
• सम्पूर्ण मन, वचन र कर्मले शिवको आराधना गरे।

त्यो समय श्रावण महिना थियो र दिन सोमबार परेको थियो। यही घटनाबाट श्रावण सोमबारको व्रतको परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।

भगवान शिव चन्द्रदेवमाथि किन प्रसन्न भए?

धेरै समयसम्म गरिएको कठोर तपस्या अन्ततः सफल भयो। भगवान शिव स्वयं चन्द्रदेवसामु प्रकट भए। उनको अटल श्रद्धा, समर्पण र भक्ति देखेर भगवान शिव अत्यन्तै प्रसन्न भए।

त्यसपछि शिवले चन्द्रदेवलाई वरदान दिँदै भने - उनको श्रापको प्रभाव पूर्ण रूपमा समाप्त हुने छैन, तर उनी कहिल्यै पूर्ण रूपमा नष्ट पनि हुने छैनन्। यसै कारण चन्द्रमा कहिले पूर्ण देखिन्छ भने कहिले घट्दै जान्छ। पूर्णिमा र औँसीको चक्रसँग यो कथालाई धार्मिक रूपमा जोडेर हेरिन्छ। यो वरदानले चन्द्रदेवलाई नयाँ जीवन दियो।

भगवान शिवलाई "चन्द्रशेखर" किन भनिन्छ?

भगवान शिवले केवल चन्द्रदेवको श्राप हटाउनुभएन। उहाँले चन्द्रदेवलाई आफ्नो शिरमा स्थान पनि दिनुभयो।शिवको जटामा अर्धचन्द्र धारण गरिएको स्वरूप त्यसै घटनाको प्रतीक मानिन्छ। यही कारण भगवान शिवको अर्को नाम "चन्द्रशेखर" रहन गयो।

• चन्द्र अर्थात् चन्द्रमा।
• शेखर अर्थात् शिरमा धारण गर्ने।

यस घटनाले भगवान शिवको करुणा र शरणागतको रक्षा गर्ने स्वभावलाई झन् स्पष्ट बनाउँछ।

सोमबार किन भगवान शिवको दिन मानिन्छ?

"सोम" शब्दको अर्थ नै चन्द्रमा हो। त्यसैले चन्द्रमासँग सम्बन्धित दिनलाई सोमबार भनिन्छ। जब चन्द्रदेवले सोमबारको दिन भगवान शिवको आराधना गरेर वरदान प्राप्त गरे, त्यसपछि सोमबार शिवभक्तहरूको लागि विशेष दिनका रूपमा स्थापित भयो। विशेष गरी श्रावण महिनाको सोमबारलाई सबैभन्दा पुण्यदायी मान्ने परम्परा त्यसैबाट विकसित भएको धार्मिक विश्वास पाइन्छ।

श्रावण सोमबारको व्रत किन बसिन्छ?

आज पनि धेरै भक्तजनहरूले श्रावण सोमबारको व्रत विभिन्न उद्देश्यले बस्छन्। धार्मिक विश्वासअनुसार श्रद्धापूर्वक गरिएको व्रतले -

• मानसिक शान्ति प्राप्त हुन्छ।
• स्वास्थ्यको कामना गरिन्छ।
• दीर्घायुको आशीर्वाद प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
• परिवारमा सुख–समृद्धिको प्रार्थना गरिन्छ।
• भगवान शिवको विशेष कृपा प्राप्त हुने मान्यता छ।

तर यस व्रतको वास्तविक उद्देश्य केवल इच्छा पूरा गर्नु मात्र होइन। यसले आत्मिक अनुशासन, संयम र भगवानप्रतिको समर्पण सिकाउँछ।

श्रावण सोमबारको अर्को महत्वपूर्ण कथा – माता पार्वतीको तपस्या

यदि चन्द्रदेवको कथा श्रावण सोमबारलाई मनको शान्ति, स्वास्थ्य र भगवानको कृपासँग जोड्छ भने, माता पार्वतीको कथा यसलाई संकल्प, धैर्य, समर्पण र अटल विश्वाससँग जोड्छ। यही कथा श्रावण महिनाको अर्को सबैभन्दा महत्वपूर्ण अध्याय हो।

सतीबाट पार्वतीसम्मको यात्रा

राजा दक्षले आयोजना गरेको यज्ञमा भगवान शिवको अपमान भएपछि माता सतीले आत्मदाह गर्नुभयो। यस घटनाले भगवान शिव अत्यन्तै शोकाकुल हुनुभयो। उहाँ संसारिक जीवनबाट पूर्ण रूपमा विरक्त भई गहिरो ध्यानमा लिन हुनुभयो। समय बित्दै जाँदा माता सतीले राजा हिमालय र माता मैना (मेनावती) को घरमा पार्वतीका रूपमा पुनर्जन्म लिनुभयो।

बाल्यकालदेखि नै शिवप्रतिको गहिरो श्रद्धा

बाल्यकालदेखि नै पार्वतीको मन भगवान शिवप्रति आकर्षित थियो। उहाँ शिवभक्त हुनुहुन्थ्यो। पछि महर्षि नारदले पार्वतीलाई भविष्यवाणी सुनाउनुभयो - "तपाईं भविष्यमा भगवान शिवकै अर्धाङ्गिनी बन्नुहुनेछ।" यो सुनेपछि पार्वतीले एउटा अटल संकल्प गर्नुभयो - "म भगवान शिवलाई नै आफ्नो जीवनसाथी बनाउनेछु।" यही संकल्पले इतिहासकै सबैभन्दा कठोर तपस्याको सुरुवात गरायो।

कठोर तपस्याको सुरुवात

पार्वतीले राजदरबारको सबै सुख–सुविधा त्याग्नुभयो। पहिले अन्न त्याग्नुभयो। पछि फलफूल मात्र खान थाल्नुभयो।त्यसपछि पातमा जीवन बिताउनुभयो। अन्ततः सुकेका पातसमेत खान छोड्नुभयो। यसै कारण उहाँको अर्को नाम "अपर्णा" रहन गयो, अर्थात् पातसमेत नखाने तपस्विनी।

किन श्रावण महिना पार्वतीको तपस्यासँग जोडिन्छ?

धार्मिक मान्यताअनुसार पार्वतीको तपस्याको सबैभन्दा कठिन चरण श्रावण महिनामै परेको थियो। त्यो समयमा -

• निरन्तर वर्षा भइरहेको थियो।
• चिसो हावा चलिरहेको थियो।
• आँधीबेहरी आएको थियो।
• कठोर प्राकृतिक परीक्षा थियो।

तर कुनै पनि कठिनाइले पार्वतीको तप डगमगाउन सकेन। उहाँ अडिग रहनुभयो। अन्ततः भगवान शिव उहाँको तपस्याबाट प्रसन्न हुनुभयो र पार्वतीलाई आफ्नी अर्धाङ्गिनीका रूपमा स्वीकार गर्नुभयो।

पार्वतीको तपस्याले दिने सबैभन्दा ठूलो शिक्षा

आज धेरै मानिसहरू श्रावण सोमबारको व्रतलाई केवल राम्रो जीवनसाथी प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा बुझ्छन्। तर पार्वतीको कथा त्यसभन्दा धेरै गहिरो सन्देश दिन्छ। यसले सिकाउँछ -

• लक्ष्य स्पष्ट हुनुपर्छ।
• धैर्य कहिल्यै नछोड्नुपर्छ।
• कठिन परिस्थितिमा पनि विश्वास कायम राख्नुपर्छ।
• साँचो भक्ति केवल बाहिरी कर्मकाण्ड होइन, भित्री समर्पण हो।

त्यसैले श्रावण सोमबारको व्रत केवल दिनभरि भोकै बस्नु मात्र होइन। यसको वास्तविक अर्थ मनलाई शान्त राख्नु, संकल्पमा दृढ रहनु र भगवानप्रति निष्कपट श्रद्धा राख्नु हो।