श्रावण महिनाको वास्तविक कथा | शिवको प्रिय महिना किन? श्रावण सोमबार, पार्वतीको तपस्या र चन्द्रदेवको रहस्य

अधिकांश मानिसलाई लाग्छ, श्रावण भनेको केवल व्रत बस्ने, जल चढाउने वा कावड यात्रा गर्ने महिना हो। तर वास्तविकता यसभन्दा धेरै गहिरो छ। यसको सम्बन्ध केवल पूजा–आराधनासँग मात्र होइन, ऋषि–मुनिहरूको खगोलीय अध्ययन, चन्द्रदेवको श्राप, माता पार्वतीको कठोर तपस्या, समुद्र मन्थन, गंगाको पृथ्वीमा अवतरण तथा भगवान शिवको करुणामय स्वरूपसँग पनि जोडिएको छ।

श्रावण महिनाको वास्तविक रहस्य: शिवको प्रिय महिना किन मानिन्छ?

श्रावण महिना (साउन) हिन्दु धर्मावलम्बीहरूका लागि भगवान शिवको विशेष कृपा प्राप्त गर्ने सबैभन्दा पवित्र महिनामध्ये एक मानिन्छ। नेपालभरका शिव मन्दिरहरूमा यस अवधिमा भक्तजनहरूको ठूलो भीड लाग्छ। विशेष गरी प्रत्येक सोमबार व्रत बस्ने, शिवलिङ्गमा जल तथा गंगाजल अर्पण गर्ने, बेलपत्र चढाउने, र "ॐ नमः शिवाय" मन्त्र जप गर्ने परम्परा आज पनि श्रद्धापूर्वक पालना गरिन्छ।

तर के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ?

• किन श्रावण महिना नै भगवान शिवलाई समर्पित भयो?
• किन सोमबारलाई अन्य दिनभन्दा विशेष मानिन्छ?
• किन शिवलिङ्गमा जल, बेलपत्र, भस्म र धतूरो अर्पण गरिन्छ?

यस लेखमा म श्रावण महिनाको उत्पत्तिदेखि यसको धार्मिक, आध्यात्मिक र पौराणिक महत्त्वसम्मका सम्पूर्ण विषयलाई विस्तारपूर्वक बुझ्ने प्रयास गर्नेछौँ। 

भाग–1

श्रावण महिनाको सुरुवात वास्तवमा कहाँबाट भयो?

धेरै मानिसहरूलाई लाग्छ कि श्रावण महिना कुनै धार्मिक परम्पराबाट सुरु भएको हो। तर प्राचीन वैदिक परम्परालाई हेर्ने हो भने यसको सुरुवात कुनै मन्दिर, कुनै राजा वा कुनै धार्मिक संस्थाबाट भएको थिएन।

प्राचीनकालका ऋषि–मुनिहरू समयको गणना गर्न आधुनिक पात्रो प्रयोग गर्दैनथे। उनीहरूले आकाश, ग्रह, नक्षत्र र चन्द्रमाको गति अवलोकन गरेर ऋतु, महिना र समय निर्धारण गर्थे।

उनीहरूले एउटा विशेष कुरा अवलोकन गरे - जब पूर्णिमा श्रवण नक्षत्र नजिक पर्थ्यो, त्यसपछि सुरु हुने महिनालाई "श्रावण" भनिन्थ्यो। समयसँगै "श्रावण" शब्द बोलचालमा परिवर्तन हुँदै "सावन" "साउन" नामले पनि परिचित भयो।

यसले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य स्पष्ट गर्छ - श्रावण महिनाको पहिलो सम्बन्ध कुनै मन्दिरसँग थिएन, यसको पहिलो सम्बन्ध आकाश र खगोलीय विज्ञानसँग थियो। यही कारणले वैदिक संस्कृतिमा प्रकृतिलाई समयको सबैभन्दा विश्वसनीय आधार मानिएको पाइन्छ।

श्रावण केवल महिनाको नाम होइन, प्रकृतिको एउटा विशेष संकेत पनि हो

श्रावण सुरु हुने समयसँगै वर्षायाम आफ्नो चरम अवस्थामा पुग्न थाल्छ।

वन–जंगल हराभरा हुन्छन्। नदी–नाला भरिन थाल्छन्। खेतीपातीको मुख्य समय सुरु हुन्छ। हावामा शीतलता फैलिन्छ। यही समयलाई जीवनको पुनर्जागरणको रूपमा पनि लिइन्छ।

यही कारणले भगवान शिवलाई प्रकृति, जल, पर्वत, वनस्पति र सम्पूर्ण सृष्टिका अधिपति मानिने भएकाले श्रावण महिनासँग उहाँको सम्बन्ध अझ गहिरो बन्दै गएको विश्वास गरिन्छ।

किन भगवान शिवलाई श्रावण महिना सबैभन्दा प्रिय मानिन्छ?

पौराणिक मान्यताअनुसार श्रावण महिनामा भगवान शिव विशेष रूपमा आफ्ना भक्तहरूप्रति कृपालु रहनुहुन्छ। यही कारणले यस महिनाभर

• शिव मन्दिरहरूमा विशेष पूजा हुन्छ।
• शिवलिङ्गमा जलाभिषेक गरिन्छ।
• रुद्राभिषेक आयोजना गरिन्छ।
• श्रावण सोमबारको व्रत बसिन्छ।
• महामृत्युञ्जय मन्त्र तथा "ॐ नमः शिवाय" को जप गरिन्छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार यस अवधिमा गरिने श्रद्धापूर्ण पूजा, जप, तप, व्रत र अभिषेकको फल सामान्य दिनको तुलनामा धेरै पुण्यदायी मानिन्छ। तर यहाँ एउटा रोचक कुरा के छ भने - श्रावण महिनाको सबैभन्दा चर्चित परम्परा जलाभिषेक होइन। बरु यसको सबैभन्दा रोचक कथा श्रावण सोमबारको व्रतसँग जोडिएको छ। र त्यो कथा कुनै साधारण मानिसको होइन।

श्रावण सोमबारको पहिलो व्रत कसले राखेका थिए?

आज लाखौँ भक्तजनहरूले श्रावण सोमबारको व्रत बस्छन्। कसैले राम्रो स्वास्थ्यको कामना गर्छन्। कसैले पारिवारिक सुखको। कसैले सफल दाम्पत्य जीवनको। तर धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ कि श्रावण सोमबारको पहिलो व्रत कुनै मानवले गरेका थिएनन्। पौराणिक कथाअनुसार सबैभन्दा पहिलो श्रावण सोमबारको व्रत स्वयं चन्द्रदेवले गरेका थिए। यस कथाको उल्लेख शिवपुराणको कोटिरुद्र संहिता तथा मत्स्य पुराणमा गरिएको पाइन्छ। यही कथाबाट श्रावण सोमबारको वास्तविक महत्त्व सुरु हुन्छ।

अब सुरु हुन्छ चन्द्रदेवको श्रापको रहस्यमय कथा...

राजा दक्ष प्रजापति, जो ब्रह्माका मानसपुत्र मानिन्छन्, उनले आफ्ना छोरीहरूको विवाह चन्द्रदेवसँग गराइदिएका थिए। तर समय बित्दै जाँदा कुनै कारणवश दक्ष प्रजापति चन्द्रदेवसँग असन्तुष्ट भए।

क्रोधित भएर उनले चन्द्रदेवलाई कठोर श्राप दिए। त्यसपछि चन्द्रदेवको तेज क्रमशः क्षीण हुन थाल्यो। उनको उज्यालो हराउँदै गयो। शरीर कमजोर हुँदै गयो। र अन्ततः उनी मृत्युको नजिक पुग्न थाले। त्यतिबेला सम्पूर्ण देवताहरू चिन्तित भए। त्यसपछि ब्रह्माले चन्द्रदेवलाई एउटा उपाय बताए- उनीहरूलाई प्रभास क्षेत्र (आजको सोमनाथ) पुगेर भगवान शिवको कठोर आराधना गर्न सुझाव दिइयो।

यही स्थानबाट सुरु हुन्छ श्रावण सोमबारको वास्तविक इतिहास, जसबारे हामी भाग–२ मा विस्तृत रूपमा जान्नेछौँ।